آیا فلسفه و دین با هم در تعارض اند؟

[اجاقی معز]

آیا فلسفه و دین با هم در تعارض اند؟

آيا فلسفه و دین با هم در تعارض اند؟ عقلانیت و دیانت با هم چه نسبتی دارند؟ آیا خردورزی و معنویت در تضاد با یکدیگر قرار دارند؟ کوشش برای پاسخگویی به این پرسش ها و طرح مسایل و مباحثی از این گونه در کانون اصلی همایشی قرار داشت که در روزهای پایانی سال گذشته در دانشگاه شهر کلن آلمان برگزار شد.


به گزارش خبر آنلاین، اساتید دانشگاه و صاحبنظرانی از کشورهای آلمان، آمریکای شمالی، اتریش، ترکیه، تونس، دانمارک، ژاپن، فرانسه و هلند گرد هم آمده بودند تا با تبادل نظر پیرامون مسایل مربوط به دین و فلسفه و عقلانیت و معنویت، دیدگاههای خود را به بحث و مناظره گذارند. هدف از برگزاری این همایش جهانی را به طور کلی می توان در پاسخگویی به این دو پرسش اساسی خلاصه کرد:


- کسانی که در مواضع و آرا خود بر اعتبار عقلانیت به عنوان آخرین افق برای توصیف و تفسیر جهان تأکید دارند، چگونه قابلیت معیارهای عقلانی را در مباحث و مجادلات کنونی میان نسبت دین و فلسفه و در چالش با گسترش روزافزون معنویت و دیانت می توانند به اثبات رسانند؟

- از سوی دیگر، آنان که در عقاید و نظرات خود بر معنویت و دین یا امور فراتجربی تأکید می ورزند و آنها را غایت امور می دانند، چگونه می توانند به ابزار تفاهمی دست یابد تا بوسیله ی آن، علایق و خواست های خود را بیان و آنها را برای دیگران نیز روشن و قابل درک کنند؛ بدون آنکه با تعصب و جزم اندیشی، بین خود و دیگران جدایی افکنند.

مراسم افتتاحیه با خوش آمدگویی رئیس دانشکده فلسفه دانشگاه شهر کلن، پرفسور هانس پیتر اولمان آغاز شد و با سخنان کوتاه آکسل کوهلر، دبیر شورای مسلمانان آلمان ادامه یافت. در نخستین شب همایش نیز رئیس داشگاه کلن، پرفسور آکسل فرایموت با شرکت کنندگان و میهمانان به گفت و گو نشست.


ریشه های مشترک عقلانیت و معنویت

در سخنرانی افتتاحیه، پرفسور کلاودیا بیکمان، دبیر علمی این همایش و رئیس "جامعه فلسفه میان فرهنگی"، در ضرورت برگزاری چنین گردهمایی ها و لزوم گفتگوهای میان فرهنگی گفت: امروزه در مباحث بسیاری که در گستره فلسفه معاصر در جریان است، به گونهای آشکار و بیش از پیش، بر تعارض عقلانیت و خردورزی با معنویت و دیانت و نیز بر تنش فلسفه با دین تأکید می شود.

به ویژه در چند دهه اخیر شماری از نظریه پردازان با برجسته نمودن تقابل این دو حوزه، منشاء برخی از مسایل مهم جهان معاصر را در این رویارویی جستجو می کنند. در واقع خرد خودمختار و عقلانیت خودسامان دیرزمانی است که خود را در برابر مراجع و منابع فراعقلانی پاسخگو نمی داند.

از سوی دیگر، معنویت بی سرپناه و دیانت متحرک نیز، در عصری که گفتمان های فلسفی بر مباحث چیره شده و در کل سازمانی عقلانی یافته اند، به سختی قادرند در محدوده استدلالهای فلسفی در مقابل حریف تاب آوردند و خواست و برداشت خود از جهان را تبیین کنند.

اما می دانیم که همیشه چنین نبوده است. آنچه اکنون از هم جدا و دور به نظر میآید، در بسیاری از سنتهای و نظام های اندیشگی اروپایی و غیر اروپایی، با هم در ارتباط بودند و از هم تأثیر پذیرفته اند. به سادگی میتوان نشان داد که در گستره فرهنگ مغرب زمین، چه در عهد باستان و چه در قرون وسطی، دین و فلسفه سعی در برقراری رابطه ای تکمیلی داشته و همواره مکمل و متمم یکدیگر بوده اند.

تنش متأخر عقلانیت و معنویت

پرفسور بیکمان سپس شواهدی نیز برای این مدعای خویش برشمرد و گفت: "کافی است که به اشکال مختلف فلسفه ورزی دوران پیش سقراطیان نگاه کنیم تا چنین روابط تکمیلی را به وضوح ببینیم. در دوره بعد از آن نیز میتوان 'خیر فراحسی' در نزد افلاطون و ایده ارسطویی 'والاترین اصل الهی' را در نظر بگیریم که برای ما آدمیان در موقعیت هایی بسیار نادر و استثنایی قابل دسترسی است. نو افلاطونیان تا آنجا پیش می رفتند که قلمرو فلسفه و دین را در امتزاج و آمیزش مستقیم با هم می دیدند و معتقد بودند که عقلانیت صورت ضروری بیان امر الهی است."

حتی مرز مشخصی که امانوئل کانت میان دین و دانش می کشید، در خدمت احترام به دین و پذیرش ایمان فراتر از عقلانیت به نیرویی فراحسی است و نه به منظور نقد و نابودی آن. فیشته، شلینگ و هگل نیز بر اثر پیامدهای جدایی این دو حوزه، در صدد اند که دوباره وحدت و یکپارچگی دین و دانش را یادآور شوند. آنان خاطرنشان میکنند که فلسفه و دین، اگر نه نوع مناسبات خود، حداقل میباید موضوعاتی مشترک برای مباحث خود بیابند.

این کوششها تا قرن بیستم و در آثار مؤخر مارتین هایدگر و نیز نظریه های کسانی چون لودویگ ویتگنشتاین ادامه می یابد. اما اکنون میان طرحی که عقلانیت وابسته به دانش از جهان به دست میدهد با تفسیری که معنویت به عنوان آخرین افق در پیش روی ما می گشاید، تنشی فزاینده بوجود آمده است. از این رو اهمیت همایش هایی از این نوع در آن است که میکوشند در عرصهای میان این تنش و کشمکشهای افراطی، نقشی میانجیگر داشته باشند.


دین و فلسفه در شرق

موضوع اغلب مقاله ها و رساله هایی که به همایش دین و فلسفه ارائه شده بود، از سویی تبیین دیدگاهها و از سوی دیگر نشان دهنده کوشش در ایجاد تفاهم میان نظرگاه متفاوت و یافتن نقاط مشترک به منظور تداوم گفت و گوها بود.

یکی از جالب ترین سخنرانیها را پرفسور محمد ترکی از تونس ارائه کرد. موضوع مقاله وی "جدل میان فلسفه و دین در آثار ابن رشد" بود که در آن پیش از هر چیز به نظرات ابن رشد در کتاب "فصل المقال فیما بین الحکمة و الشریعة من الاتصال" و "مناهج الادله" پرداخت. این کتاب که تا قرن نوزده میلادی مهجور و گمنام مانده بود، اینک یکی از آثار مهم در تبیین فلسفه اسلامی است و نشان میدهد که متفکران مسلمان از دیرباز خود را با این معضل مهم مشغول داشته اند.

دکتر مونیکا کیرلوسکار- اشتاینباخ نیز در سخنرانی خود با عنوان "غلبه بر تقابل خرد و معنویت"، معیارهای عقلانیت را در مکتب ادویتا- ودانتا بر اساس الگوی اندیشگی ساروپالی راداکریشنان، رئیس جمهور اسبق هند (۱۹۶۲ تا ۱۹۶۷) و یکی از برجسته ترین فیلسوفان دین، مورد بررسی قرار داد. "شهود" و "تجربه شهودی" در اندیشه های راداکریشنان از جایگاهی ممتاز برخوردارند و نقشی مهم در فرایند شناخت دارند. او معتقد است که آدمی تنها از طریق "شهود" میتوان عمق حیات را بیشتر تجربه کند؛ از این رو علم نیز میباید خود را با "تجربه شهودی" مشغول دارد. سخنران سعی در پاسخ به این پرسش داشت که آیا بر اساس معیارهای عقلانیت، میتوان نظریه "تجربه شهودی" را بکار بست؟


منبع:
مهمانهای عزیز اجازه دیدن این قسمت را ندارند. عضویت  یا ورود

www.khabaronline.ir